Tetikleyici ne demektir?
Tetikleyici, alkol kullanma isteğini artıran dış veya iç bir durum olabilir. Bir mekân, belirli arkadaş grubu, maaş günü veya kutlama gibi dış uyaranların yanında yalnızlık, öfke, stres, sıkıntı ya da “bugün hak ettim” düşüncesi de isteği artırabilir. Aynı tetikleyici her kişide aynı etkiyi oluşturmaz.
Klinik çalışmada önemli olan “alkol neden aklıma geldi?” sorusunu yalnızca irade üzerinden yanıtlamamak; isteğin öncesindeki olay, duygu, düşünce ve davranış zincirini ayrıntılandırmaktır.
Güçlü istek neden otomatik hissedilebilir?
Alkol kullanımı belirli durumlarla tekrar tekrar eşleştiğinde bazı ortamlar veya duygular zamanla otomatik biçimde kullanım isteğini çağrıştırabilir. İstek yükseldiğinde dikkat daralabilir ve kişi uzun vadeli hedeflerden çok kısa vadeli rahatlamaya odaklanabilir.
Bilişsel davranışçı terapi araştırmalarını inceleyen sistematik bir derleme, baş etme becerilerindeki değişimin alkol ve diğer madde kullanım bozukluklarında önemli olası mekanizmalardan biri olduğunu bildirmiştir.1
Relaps yalnızca “bir anda” mı olur?
Relaps çoğu zaman kullanımın gerçekleştiği dakikadan önce başlayan bir süreçtir. Uyku düzeninin bozulması, tedavi hedeflerinden uzaklaşma, riskli çevreye yaklaşma, alkolle ilgili olumlu anıların daha baskın hâle gelmesi ve kişinin “kontrol edebilirim” düşüncesiyle sınırlarını test etmesi riskin yükseldiği bir döneme işaret edebilir.
Alkol ve madde bağımlılığında remisyon ve relaps üzerine Türkiye’den bir derleme de bireysel, durumsal ve fizyolojik birçok etkenin birbiriyle etkileşerek relaps riskini belirleyebildiğini vurgulamaktadır.2
Psikoterapide ne üzerinde çalışılır?
Tetikleyicilerin haritalanması, güçlü istek geldiğinde uygulanacak davranış planı, riskli sosyal durumlara hazırlanma, alkolle ilgili otomatik düşüncelerin değerlendirilmesi ve relaps sonrası “her şey bitti” düşüncesinin önlenmesi temel çalışma alanları olabilir. Gerektiğinde aile ve sosyal destek sistemi de sürece dahil edilir.
Alkol veya diğer madde kullanım bozukluklarında BDT ile farmakoterapiyi birlikte inceleyen bir meta-analiz, kombine tedavilerin bazı sonuçlarda yarar sağlayabildiğini göstermektedir; hangi tedavinin uygun olduğu bireysel ve tıbbi değerlendirmeyle belirlenmelidir.3
Takip neden önemlidir?
Bağımlılık tedavisi yalnızca kullanımın durduğu ilk dönemden ibaret değildir. Riskli durumların değişmesi, yeni stres etkenleri, sosyal çevre ve motivasyon zaman içinde farklılaşabilir. Bu nedenle belirli aralıklarla izlem yapmak, erken uyarı işaretlerini ve işlevselliği yeniden değerlendirmek yararlı olabilir.
Türkiye’de alkol/madde bağımlılığı tanısı almış bireylerin izlemine yönelik geliştirilen çalışmalar da taburculuk sonrası düzenli takipte çok boyutlu değerlendirmenin önemine dikkat çekmektedir.4
Klinik değerlendirmede özellikle neye bakılır?
Kullanım miktarı ve sıklığının yanında tetikleyiciler, önceki bırakma denemeleri, yoksunluk öyküsü, fiziksel sağlık, eşlik eden psikiyatrik belirtiler, sosyal çevre, aile ilişkileri ve kişinin değişime hazır oluşu değerlendirilir.
Alkol kullanımında tıbbi risk ve yoksunluk ihtimali varsa psikiyatri / ilgili hekim değerlendirmesi ihmal edilmez. Psikoterapi planı tıbbi tedavinin yerine geçmez; gerekli olduğunda eş zamanlı yürütülür.
Kaynakça
Bu yazı hazırlanırken yararlanılan seçili akademik kaynaklar:
- Magill M, et al. The search for mechanisms of cognitive behavioral therapy for alcohol or other drug use disorders: A systematic review. Behaviour Research and Therapy. 2020;131:103648.
- Yılmaz A, Can Y, Bozkurt M, Evren C. Alkol ve Madde Bağımlılığında Remisyon ve Depreşme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2014;6(3).
- Ray LA, Meredith LR, Kiluk BD, et al. Combined Pharmacotherapy and Cognitive Behavioral Therapy for Adults With Alcohol or Substance Use Disorders: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open. 2020;3(6):e208279.
- Topbaş ZS, Özkan B. Alkol/Madde bağımlılığı tanısı almış bireylerin izleminde kullanılmak üzere takip formu geliştirme. Sağlık Akademisyenleri Dergisi. 2024;11(4).